नेपाली संगीतको इतिहासमा केही नामहरू यस्ता छन्, जसले केवल गीत सिर्जना गरेनन्—उनीहरूले एउटा युगको सौन्दर्यशास्त्र निर्माण गरे। उनीहरूले नेपाली संगीतलाई मनोरञ्जनको सीमाबाट निकालेर राष्ट्रको आत्मा, पहिचान र चेतनाको आवाज बनाइदिए। त्यस्ता दुर्लभ सर्जकमध्ये एक हुन्—गोपाल योञ्जन।

आज, उनको नाम उच्चारण गर्दा नेपाली संगीतको एउटा पूरा संसार आँखै अगाडि उभिन्छ—दार्जिलिङको पहाडी हावा, बाँसुरीको मधुर धुन, आधुनिक गीतको आत्मीयता, लोकधुनको माटो, र नारायण गोपालको स्वरमा बग्ने अमर भाव। तर यो संसार केवल प्रतिभाले बनेको थिएन; यो बनेको थियो संघर्ष, अध्ययन, अनुशासन, सांस्कृतिक चेतना र संगीतप्रतिको गहिरो समर्पणले।

दार्जिलिङ : एउटा सांगीतिक सभ्यता

२६ अगस्ट १९४३ (वि.सं. २००० भदौ १०) मा भारतको दार्जिलिङस्थित ओकायती चिया बगानमा जन्मिएका गोपाल योञ्जन तमाङ परिवारका सन्तान थिए। बाल्यकालमै पिताको निधन भएपछि आमाको संघर्षले उनको संवेदनशीलता अझ गहिरो बनायो। दार्जिलिङ त्यो समय केवल भौगोलिक पहाड थिएन—यो नेपाली भाषा, साहित्य र संगीतको एक प्रकारको सांस्कृतिक राजधानी थियो।

१९५० र ६० को दशकमा दार्जिलिङमा हिमालय कला मन्दिर, साहित्यिक गतिविधि तथा अम्बर गुरुङ, अरुणा लामा, कर्म योञ्जन, रणजीत गजमेरजस्ता प्रतिभाहरूको सक्रियताले एउटा विशिष्ट सांगीतिक वातावरण निर्माण गरिरहेको थियो। यही वातावरणले गोपाल योञ्जनको व्यक्तित्व र सिर्जनात्मक दृष्टिकोणलाई आकार दियो।

बाँसुरी उनको पहिलो पहिचान थियो। लगातार तीन वर्ष—१९६२, १९६३ र १९६४—दार्जिलिङमा उत्कृष्ट बाँसुरीवादकको सम्मान प्राप्त गर्नु केवल पुरस्कारको कुरा थिएन; यो दार्जिलिङले उनलाई संगीतकारका रूपमा स्वीकार गरेको क्षण थियो। त्यसपछि १९६५, १९६६ र १९६७ मा लगातार उत्कृष्ट संगीत निर्देशकको सम्मान प्राप्त गर्दै उनले आफ्नो प्रतिभालाई थप स्थापित गरे।

काठमाडौं : नयाँ शहर, नयाँ संघर्ष, नयाँ अध्याय

अगस्ट १९६७ मा गोपाल योञ्जन नेपाली विषयमा स्नातकोत्तर अध्ययनका लागि काठमाडौं आए। उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा अध्ययन गरे भने सेन्ट जेभियर्स तथा सेन्ट मेरीज विद्यालयमा संगीत अध्यापन पनि गरे। यही अवधिदेखि उनको सक्रियता रेडियो नेपाल, नेपाल प्रहरी क्लब तथा विभिन्न सांस्कृतिक संस्थाहरूसँग विस्तार हुँदै गयो।

त्यो समय नेपाली आधुनिक गीतहरूमा हिन्दी संगीतको प्रभाव निकै बलियो थियो। गोपाल योञ्जनले भने नेपाली संगीतलाई आफ्नै मौलिक स्वर दिन खोजे। उनले आधुनिक गीतलाई साहित्यिक उचाइ, लोकधुनलाई आधुनिक संरचना, र नेपाली भावनालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रस्तुत गर्न सकिने सांगीतिक रूप प्रदान गरे। धेरै संगीतकर्मीहरू उनलाई नेपाली आधुनिक संगीतको स्वरूप निर्माण गर्ने प्रमुख शिल्पीका रूपमा सम्झन्छन्।

वाग्गेयकार : शब्द, धुन र स्वरको त्रिवेणी

नेपाली संगीतमा वाग्गेयकार दुर्लभ छन्—जो आफैं गीत लेख्छन्, आफैं संगीत भर्छन् र आफैं गाउन पनि सक्छन्। गोपाल योञ्जन त्यही दुर्लभ वर्गका एक प्रतिनिधि स्रष्टा थिए।

उनले १९६३ मा आफ्नो पहिलो गीत लेखे, जुन पछि कोलकातामा रेकर्ड भयो। १९६४ मा उनको पहिलो संगीतबद्ध रचना सार्वजनिक भयो। त्यसपछि सुरु भएको सिर्जनात्मक यात्रा जीवनको अन्तिम दिनसम्म निरन्तर रह्यो।

जीवनभर उनले सयौं गीत रचना गरे, सयौं गीतमा संगीत भरे तथा नेपाली संगीतका हजारौं सिर्जनात्मक परियोजनामा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष योगदान पुर्‍याए। उनी केवल धुन बनाउने संगीतकार थिएनन्; शब्द र भावनाको गहिराइ बुझ्ने संवेदनशील कवि पनि थिए।

(पद्मकन्या क्याम्पसमा लोकसंगीत प्रशिक्षकका रूपमा कार्यरत गोपाल योञ्जन। सन् १९७२ मा उनी क्याम्पसको लोकसंगीत विभागमा नियुक्त भएका थिए, जहाँ उनले संगीत शिक्षा र लोकसांगीतिक अध्ययनको क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याए।)

गीतकार गोपाल : शब्दभित्र लुकेको दर्शन

गोपाल योञ्जनलाई धेरैले संगीतकारका रूपमा सम्झन्छन्, तर उनी असाधारण गीतकार र कवि पनि थिए। उनका गीतहरूमा प्रेम, राष्ट्र, अध्यात्म, जीवनदर्शन, मानवीय सम्बन्ध र आत्मचिन्तनका गहिरा आयामहरू भेटिन्छन्।

उनका धेरै गीतहरू सुन्दा श्रोताले आफ्नो जीवन, समाज र अस्तित्वलाई पुनः एकपटक हेर्ने अवसर पाउँछन्। यही कारण उनका गीतहरू केवल गाइने सामग्री नभई अध्ययनयोग्य साहित्यिक कृतिका रूपमा समेत मूल्याङ्कन गरिन्छन्।

उनका शब्दहरू समयसँगै पुराना हुँदैनन्। बरु नयाँ पुस्ताले प्रत्येक युगमा तिनलाई नयाँ अर्थसहित पुनः खोज्दै जान्छ।

लोकधुन र नेपालीपनको अद्वितीय संयोजन

गोपाल योञ्जनका सिर्जनाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण विशेषता नेपालीपन हो। विशेषगरी तमाङ सांगीतिक परम्परा, नेपाली लोकभाका तथा विभिन्न जातीय संगीतका प्रभावलाई उनले आधुनिक संगीतसँग संयोजन गरे।

उनका गीतहरू आधुनिक संरचनामा बनेका भए पनि माटोको गन्ध कहिल्यै हराउँदैन। यही कारण उनका सिर्जनाहरू नेपाली समाजको साझा सांस्कृतिक सम्पत्तिका रूपमा स्थापित भएका छन्।

संगीतविद्हरूका अनुसार गोपाल योञ्जनले नेपाली आधुनिक गीतलाई विदेशी प्रभावबाट मुक्त गर्दै आफ्नै मौलिक पहिचान निर्माण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेले।

नारायण गोपाल र गोपाल योञ्जन : स्वर्णिम सहकार्य

नेपाली संगीत इतिहासमा नारायण गोपाल र गोपाल योञ्जनको सहकार्यलाई स्वर्णिम युगका रूपमा लिइन्छ।

गोपालका शब्द र धुनमा नारायण गोपालको स्वर मिसिँदा दर्जनौं कालजयी गीत जन्मिए। दुवैले नेपाली आधुनिक गीतलाई लोकप्रियता, गुणस्तर र प्रतिष्ठाको नयाँ उचाइमा पुर्‍याए।

संगीतप्रेमीहरूका लागि उनीहरू केवल गायक र संगीतकार थिएनन्; उनीहरू एउटा सांगीतिक आन्दोलनका प्रतिनिधि थिए। एकले शब्द र भावना सिर्जना गर्थे, अर्कोले त्यसलाई स्वरमार्फत जनमानससम्म पुर्‍याउँथे।

चलचित्र संगीत र नयाँ प्रतिभाको निर्माण

आधुनिक गीतका अतिरिक्त गोपाल योञ्जनले नेपाली चलचित्र संगीतमा पनि उल्लेखनीय योगदान दिएका छन्। उनका चलचित्र गीतहरूले नेपाली फिल्म संगीतलाई साहित्यिक र सांगीतिक गरिमा प्रदान गरे।

उनी नयाँ प्रतिभाहरूलाई अवसर दिने व्यक्तिका रूपमा पनि परिचित थिए। धेरै गायक, संगीतकार र वाद्यवादकहरूले उनको प्रेरणा र मार्गदर्शनबाट आफ्नो सांगीतिक यात्रा अघि बढाएका छन्।

अध्यापन, अनुसन्धान र सांस्कृतिक चिन्तन

१९७२ मा उनी पद्मकन्या क्याम्पसमा लोकसंगीत प्रशिक्षक नियुक्त भए। उनले संगीत शिक्षाको क्षेत्रमा पनि उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याए।

“संगीताञ्जली” र “गीत मञ्जरी” जस्ता पुस्तकहरू तयार पार्दै उनले नेपाली संगीतलाई शैक्षिक रूपमा व्यवस्थित गर्ने प्रयास गरे। बागिना प्रकाशनसँगको उनको संलग्नताले नेपाली संगीतसम्बन्धी दस्तावेजीकरण र अभिलेखीकरणमा समेत योगदान पुर्‍यायो।

उनका लागि संगीत केवल मनोरञ्जनको माध्यम थिएन; यो समाज, संस्कृति, इतिहास र मानवीय चेतनालाई अभिव्यक्त गर्ने शक्तिशाली माध्यम थियो।

गोपालाय : सिर्जनाको घर

१९९० को दशकमा काठमाडौंमा स्थापना भएको “गोपालाय” केवल रेकर्डिङ स्टुडियो मात्र थिएन। यो नयाँ प्रतिभाहरूलाई अवसर दिने, सिर्जनालाई अभिलेख गर्ने र नेपाली संगीतलाई संस्थागत रूपमा अगाडि बढाउने केन्द्र थियो।

गोपालायबाट सिर्जना भएका धेरै गीतहरू आज नेपाली संगीतका महत्वपूर्ण धरोहरका रूपमा स्मरण गरिन्छन्।

(काठमाडौंस्थित ‘गोपालाय’ स्टुडियोमा गोपाल योञ्जन। नेपाली संगीतका अनेकौं कालजयी सिर्जनाहरू जन्मिएको यो स्टुडियो उनको सांगीतिक कर्मभूमिका रूपमा परिचित थियो।)

सम्मान र पुरस्कार

गोपाल योञ्जनले जीवनभर अनेकौं राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान प्राप्त गरे। प्रमुख सम्मानहरूमा:

• उत्कृष्ट बाँसुरीवादक (दार्जिलिङ) – १९६२, १९६३, १९६४
• उत्कृष्ट संगीत निर्देशक (दार्जिलिङ) – १९६५, १९६६, १९६७
• रेडियो नेपाल स्वर्ण पदक – १९६८
• नेपाल राज्याभिषेक पदक – १९७४
• लायन्स क्लब अवार्ड – १९८६
• उत्कृष्ट संगीत निर्देशक, शाही नेपाल चलचित्र संस्थान – १९८८
• उर्वशी पुरस्कार – १९९०
• छिन्नलता पुरस्कार – १९९२
• गोरखा दक्षिण बाहु (तृतीय) – १९९४
• प्रिया पुरस्कार – १९९५

अन्तिम यात्रा र अमर विरासत

२० मे १९९७ मा ५३ वर्षको उमेरमा गोपाल योञ्जनको निधन भयो। नेपाली संगीतले त्यस दिन आफ्नो एक महान् स्रष्टा गुमायो, तर उनका सिर्जनाहरूको यात्रा भने रोकिएन।

उनकी पत्नी रेन्चिन योञ्जनले वर्षौंको मेहनतबाट उनका गीत, पाण्डुलिपि, तस्वीर, ध्वनि रेकर्ड, नोटबुक, पुरस्कार तथा अन्य अभिलेखीय सामग्रीहरू संरक्षण गरिन्। आज ती सामग्रीहरू अमेरिकाको Cornell University को विशेष अभिलेख विभागमा सुरक्षित रूपमा संरक्षित छन्।

यसले गोपाल योञ्जनको सिर्जनालाई भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित मात्र बनाएको छैन, नेपाली सांगीतिक इतिहासलाई अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानको पहुँचमा समेत पुर्‍याएको छ।

नेपाली संगीतको एउटा युग

नेपाली संगीतको इतिहासमा धेरै सफल कलाकार आएका छन्, धेरै लोकप्रिय गीत बनेका छन्। तर केही व्यक्तित्वहरू यस्ता हुन्छन्, जसले केवल गीत बनाउँदैनन्—उनीहरूले संगीत सुन्ने समाज नै निर्माण गर्छन्।

गोपाल योञ्जन त्यस्तै स्रष्टा हुन्। उनले नेपाली गीतलाई स्वर मात्र दिएनन्, आत्मा दिए। उनले नेपाली संगीतलाई केवल लोकप्रिय बनाएनन्, त्यसलाई सांस्कृतिक पहिचानको आधार बनाए।

त्यसैले समय बित्दै जाँदा उनका गीतहरू पुराना हुँदैनन्। बरु प्रत्येक पुस्ताले तिनलाई पुनः खोज्छ, पुनः सुन्छ र पुनः आफ्नै बनाउँछ।

गोपाल योञ्जन केवल एक कलाकार होइनन्—उनी नेपाली संगीतको एउटा युग हुन्, एउटा चेतना हुन्, र नेपाली सांगीतिक इतिहासको कहिल्यै नअस्ताउने उज्यालो अध्याय हुन्।