नेपाली रङ्गमञ्च, टेलिभिजन तथा चलचित्र क्षेत्रका वरिष्ठ अभिनेता, लेखक, निर्देशक तथा रङ्गकर्मी सम्राट सापकोटा नेपाली कला क्षेत्रमा चार दशकभन्दा लामो समयदेखि सक्रिय रहँदै आउनुभएको छ। अभिनय जीवनको सुरुवात रङ्गमञ्चबाट गर्नुभएका उहाँले खलनायक, चरित्र अभिनेता, नायक तथा निर्देशकका रूपमा समेत आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउन सफल हुनुभएको छ। उहाँको अभिनय यात्रा अनुशासन, निरन्तर साधना र कलाप्रतिको समर्पणको उदाहरण मानिन्छ।
प्रारम्भिक जीवन तथा शिक्षा
सम्राट सापकोटाको जन्म वि.सं. २०१७ साल असोज २१ गते काठमाडौंको ऐतिहासिक डिल्लीबजारमा भएको हो। उहाँका पिता डिल्लीप्रसाद सापकोटा तथा माता कोमलदेवी सापकोटा हुनुहुन्छ।
बाल्यकालदेखि नै कला, साहित्य र अभिनयप्रति रुचि राख्ने सापकोटाले काठमाडौंको त्रिचन्द्र क्याम्पसबाट राजनीतिशास्त्र विषयमा स्नातक तहसम्म अध्ययन गर्नुभएको थियो। औपचारिक शिक्षासँगै उहाँले अभिनय तथा रङ्गकर्मलाई पनि समानान्तर रूपमा अघि बढाउनुभयो।
रङ्गमञ्च (थिएटर) यात्रा
वि.सं. २०३३ सालमा सम्राट सापकोटाले औपचारिक रूपमा नेपाली रङ्गमञ्चमा प्रवेश गर्नुभयो। उहाँले नेपाली रङ्गमञ्चका महान् गुरु हरिप्रसाद रिमालबाट अभिनय तथा रङ्गकर्मको प्रशिक्षण प्राप्त गर्नुभएको थियो।
उहाँले मञ्चीय नाटक, सडक नाटक तथा रेडियो नाटकमा सक्रिय रूपमा अभिनय गर्नुभयो। अभिनय जीवनको प्रारम्भिक चरणमा रङ्गमञ्चले उहाँलाई अभिनयको गहिरो आधार प्रदान गरेको थियो।
उहाँ अभिनीत चर्चित नाटक "के सक्कली के नक्कली" करिब एक वर्षसम्म निरन्तर मञ्चन भएको उल्लेख पाइन्छ, जुन उहाँको रंगमञ्चीय यात्राको महत्वपूर्ण उपलब्धिमध्ये एक मानिन्छ।
टेलिभिजन तथा टेलिफिल्म यात्रा
नेपाल टेलिभिजनको स्थापना कालदेखि नै सम्राट सापकोटा विभिन्न टेलिनाटक तथा टेलिफिल्ममा सक्रिय रहनुभयो।
चलचित्र क्षेत्रमा प्रवेश गर्नुअघि उहाँले निर्देशक शोभित बस्नेतसँग 'निर्दोष कैदी' नामक टेलिफिल्ममा अभिनेता वीरेन्द्र हमालसँग सहकार्य गर्नुभएको थियो।
शोभित बस्नेतको निर्देशन प्रतिभालाई प्रारम्भिक समयमा पहिचान गर्ने व्यक्तिहरूमध्ये सम्राट सापकोटा पनि एक मानिनुहुन्छ।
चलचित्र अभिनय यात्रा
सम्राट सापकोटाले नेपाली चलचित्र क्षेत्रमा सुरुवात खलनायक (भिलेन) पात्रबाट गर्नुभएको थियो।
चलचित्रमा प्रवेश गर्ने क्रममा उहाँ खलनायकको भूमिकामा काम गर्न इच्छुक हुनुहुन्न भन्ने सोचमा हुनुहुन्थ्यो। त्यस समयमा अभिनेता राज शाहले उहाँलाई—
"नायक हुनु भन्दा राम्रो कलाकार हुनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।"
भनी प्रेरणा दिनुभएको थियो। यही सुझावपछि उहाँले चलचित्र क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने निर्णय गर्नुभएको थियो।
उहाँको प्रारम्भिक चलचित्रहरूमध्ये 'चोखो माया', 'सौभाग्य', 'प्रतीक्षा' लगायतका चलचित्रमा उहाँले प्रभावशाली खलपात्र तथा चरित्र भूमिकामा अभिनय गर्नुभयो।
पछि उहाँले 'राजकुमार' चलचित्रमार्फत पहिलो पटक मुख्य नायकको रूपमा अभिनय गर्नुभयो, जुन उहाँको अभिनय यात्राको महत्वपूर्ण मोड सावित भयो।
त्यसपछि उहाँले चरित्र अभिनेता, सहनायक, खलनायक तथा विविध भूमिकामा तीन दर्जनभन्दा बढी नेपाली चलचित्रमा अभिनय गर्नुभयो।
उहाँ अभिनीत अर्को उल्लेखनीय चलचित्र 'अग्निपथ' पनि हो।
प्रमुख चलचित्रहरू
चोखो माया (१९९३)
सौभाग्य (१९९५)
प्रतीक्षा (१९९५)
राजकुमार (१९९८) — पहिलो नायक
अनर्थ (१९९९)
आर्मी (२००१)
मन (२००१)
कर्णवीर (२००४)
बारूद (२००७)
शासन (द रुल) (२०११)
त त साह्रै सप्रिस नि बद्री (२०१२)
कोहिनूर (२०१४)
जाउँ हिँड पोखरा (२०१५)
डा. खाते (२०१७)
बाबु कान्छा (२०१८)
अग्निपथ
लेखक तथा निर्देशक
अभिनयसँगै सम्राट सापकोटाले पर्दापछाडिको सिर्जनात्मक क्षेत्रमा पनि योगदान दिनुभएको छ।
चलचित्र 'शासन (द रुल)' मा उहाँले फिल्म मेकिङ डिजाइनरका रूपमा कार्य गर्नुभएको थियो।
वि.सं. २०७६ (सन् २०१९) मा निर्माण भएको चलचित्र 'कप्स (Cops)' मार्फत उहाँले व्यावसायिक चलचित्र निर्देशकका रूपमा डेब्यु गर्नुभयो।
उक्त चलचित्रको कथा, पटकथा तथा निर्देशन स्वयं सम्राट सापकोटाले गर्नुभएको थियो भने अभिनेता अनुपविक्रम शाही मुख्य भूमिकामा देखिएका थिए। चलचित्रले नेपाल प्रहरीको सेवा, कर्तव्य र न्यायप्रतिको समर्पणलाई केन्द्रमा राखेको थियो।
समाजसेवा तथा सार्वजनिक योगदान
निर्देशन यात्रापछि सम्राट सापकोटाले समाजसेवा तथा समुदायमुखी गतिविधिमा पनि सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्दै आउनुभएको छ। कला र संस्कृतिको संरक्षण तथा समाज रूपान्तरणमा उहाँले निरन्तर योगदान पुर्याइरहनुभएको छ।
सम्मान तथा पुरस्कार
नेपाली रङ्गमञ्च तथा चलचित्र क्षेत्रमा पुर्याएको दीर्घकालीन योगदानको सम्मानस्वरूप सांस्कृतिक संस्थान (नाचघर) ले आफ्नो ५४औँ वार्षिकोत्सवका अवसरमा उहाँलाई 'सांस्कृतिक संस्थान राष्ट्रिय नाट्य सम्मान तथा पुरस्कार–२०८३' अन्तर्गत दीर्घ साधना सम्मान प्रदान गरेको थियो।
समग्र मूल्याङ्कन
रङ्गमञ्चबाट सुरु भएको सम्राट सापकोटाको चार दशकभन्दा लामो कला यात्रा नेपाली अभिनय इतिहासको महत्वपूर्ण अध्याय हो। गुरु हरिप्रसाद रिमालको प्रशिक्षणबाट अभिनय सिक्दै उहाँले मञ्च, रेडियो, टेलिभिजन, टेलिफिल्म र चलचित्र हुँदै अभिनेता, लेखक, फिल्म डिजाइनर तथा निर्देशकका रूपमा आफ्नो बहुआयामिक प्रतिभा प्रस्तुत गर्नुभएको छ। खलनायकबाट चलचित्र यात्रा सुरु गरी नायकसम्मको यात्रा तय गर्नु, विविध चरित्रमा समान दक्षता देखाउनु तथा नयाँ पुस्ताका कलाकारलाई प्रेरणा दिनु उहाँको विशिष्ट पहिचान हो। अनुशासन, लगनशीलता र कलाप्रतिको समर्पण नै सम्राट सापकोटाको व्यक्तित्वलाई नेपाली कला क्षेत्रमा विशिष्ट बनाउने आधार हुन्।