नेपाली चलचित्र उद्योगमा केही यस्ता व्यक्तित्व छन्, जसले आफूभन्दा बढी अरूलाई स्थापित गराउन आफ्नो जीवन समर्पित गरेका छन्। अभिनेता, हास्यकलाकार, रंगकर्मी तथा अभिनय प्रशिक्षक उमेश मायालु त्यस्तै व्यक्तित्वमध्ये एक हुन्। नेपाली चलचित्र क्षेत्रमा चर्चित भएका धेरै कलाकारहरूको अभिनय यात्राको प्रारम्भिक आधार तयार गर्ने व्यक्तिका रूपमा उनको नाम सम्मानका साथ लिइन्छ।

वर्षौंसम्म अभिनय प्रशिक्षण, रंगमञ्चीय नाटक तथा चलचित्र क्षेत्रमा सक्रिय रहँदै आएका मायालुले नेपाली चलचित्र उद्योगलाई दर्जनौं कलाकार दिएका छन्। उनी आफैं कलाकार भए पनि उनको सबैभन्दा ठूलो परिचय सफल कलाकार उत्पादन गर्ने गुरुका रूपमा स्थापित भएको छ।

राजधानी कला केन्द्र : कलाकार उत्पादनको पाठशाला

काठमाडौंको पुतलीसडकस्थित राजधानी कला केन्द्रमा उमेश मायालुले अभिनय प्रशिक्षण सञ्चालन गर्थे। त्यो समय चलचित्र क्षेत्रमा प्रवेश गर्न चाहने युवायुवतीहरूको प्रमुख गन्तव्य नै राजधानी कला केन्द्र बन्न पुगेको थियो।

चलचित्र निर्माणको तयारीमा रहेका निर्माता, निर्देशक तथा कलाकारहरू नयाँ प्रतिभाको खोजीमा मायालुकहाँ पुग्ने गर्दथे। अभिनय सिकाउन मात्र होइन, कलाकारको व्यक्तित्व विकास, संवाद प्रस्तुति, शारीरिक अभिव्यक्ति र रंगमञ्चीय अनुशासनमा समेत उनले विशेष जोड दिन्थे।

उनको प्रशिक्षणबाट लाभान्वित भएर नेपाली चलचित्र क्षेत्रमा स्थापित भएका कलाकारहरूमा उषा पौडेल, ऋचा घिमिरे, कीर्ति भट्टराई, प्रिया रिजाल, कञ्चन रेग्मी, मीरा केसी, सम्झना खड्का, रिया कार्की, पूजा बराल, वीरेन श्रेष्ठ, सुमन सिंह, दीपशेन राणा, प्रफुल्ल राजभण्डारी तथा ध्रुव उप्रेतीलगायतका कलाकारहरू रहेका छन्।

बाल्यकालदेखि अभिनयप्रतिको आकर्षण

उमेश मायालुको कलाकारिता यात्रा किशोरावस्थामै सुरु भएको थियो। करिब १४ वर्षको उमेरदेखि नै उनी हास्य अभिनय, सांस्कृतिक कार्यक्रम तथा मनोरञ्जनात्मक प्रस्तुतिहरूमा सहभागी हुन थालेका थिए।

उनको स्वभाव नै दर्शकलाई हँसाउने र मनोरञ्जन दिने भएकाले विस्तारै अभिनय उनको जीवनको अभिन्न हिस्सा बन्न पुग्यो। केही समय उनले नेपाल आर्मी तथा नेपाल प्रहरीमा समेत सेवा गरेका थिए। तर कठोर प्रशासनिक अनुशासनभन्दा सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताप्रति बढी आकर्षित भएकाले उनले ती सेवाबाट राजीनामा दिएर पूर्णकालीन कलाकारिताको बाटो रोजे।

रंगमञ्चबाट चलचित्रसम्म

रंगमञ्च उमेश मायालुको पहिलो विद्यालय थियो। विभिन्न नाटकहरूमा अभिनय गर्दै उनले आफ्नो अभिनय क्षमताको विकास गरे। हास्य अभिनय उनको विशेष पहिचान बने पनि चरित्र भूमिकामा समेत उनी उत्तिकै प्रभावशाली देखिन्थे।

उनले अभिनय गरेको चर्चित चलचित्रमध्ये श्रीस्वस्थानी विशेष रूपमा उल्लेखनीय छ। यस चलचित्रमा उनले ७५ वर्षीय वृद्ध ब्राह्मण ‘शिव शर्मा’को भूमिका निर्वाह गरेका थिए, जुन उनको स्मरणीय अभिनयमध्ये एक मानिन्छ।

उमेश मायालुले विभिन्न समयमा नेपाली चलचित्रहरूमा अभिनय गरेका छन्। उनका उल्लेखनीय चलचित्रहरूमा श्रीस्वस्थानी, नासो, दुलाहा राजा दुलही रानी, माउते दाइ, देश प्रदेश, अँगालो अँगालोमा, गोरेटो, धर्मात्मा, को होला मेरो मायालु तथा ब्रह्म लगायतका चलचित्रहरू समावेश छन्। यी चलचित्रहरूमा उनले मुख्यतः हास्य कलाकार तथा चरित्र अभिनेताका रूपमा अभिनय गरेका थिए।

यद्यपि चलचित्रमा उनको योगदानभन्दा पनि अभिनय प्रशिक्षण र कलाकार निर्माणको कार्यलाई नेपाली चलचित्र क्षेत्रले अझ बढी सम्झने गरेको छ।

मुम्बईमा अभिनय अध्ययन

अभिनयलाई व्यावसायिक रूपमा अझ गहिराइबाट बुझ्ने उद्देश्यले उनी वि.सं. २०५५ सालतिर भारतको मुम्बई पुगे। त्यहाँ उनले करिब चार वर्षसम्म अभिनय तथा रंगमञ्च सम्बन्धी अध्ययन गरे।

मुम्बईमा रहँदा उनले आशाचन्द्र अभिनय संस्थानमा प्रशिक्षण प्राप्त गरे। त्यहाँ रहँदै उनले दर्जनौं हिन्दी नाटकहरूमा अभिनय गर्ने अवसर पाए।

भारतीय चर्चित हास्य अभिनेता जोनी लिभरसँग समेत उनले काम गरेका थिए। त्यही क्रममा निर्माण भएको टेलिभिजन धारावाहिक डु फन्टुस (Do Fantus) मा उनले अभिनय गरेका थिए, जसले उनको अनुभवलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म विस्तार गर्यो।

पर्दाभन्दा पछाडिको योगदान

उमेश मायालुको जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि सम्भवतः उनले निर्वाह गरेका पात्रहरू होइनन्, बरु उनले तयार पारेका कलाकारहरू हुन्।

जब नेपाली चलचित्र उद्योग नयाँ पुस्ताका कलाकारहरूको खोजीमा थियो, त्यतिबेला उनले अभिनय प्रशिक्षणमार्फत सयौं युवायुवतीलाई अवसरको ढोका खोलिदिए। उनका धेरै विद्यार्थी पछि नेपाली चलचित्रका स्थापित अनुहार बने।

नेपाली चलचित्र र रंगमञ्च क्षेत्रमा उमेश मायालुको योगदान बहुआयामिक छ। उनी अभिनेता हुन्, हास्यकलाकार हुन्, रंगकर्मी हुन्, तर सबैभन्दा बढी उनी एक प्रशिक्षक हुन्—जसले दर्जनौं सफल कलाकारलाई जन्माए।

एक समय कलाकार उत्पादनको केन्द्र मानिने उनको अभिनय कक्षामा चलचित्र उद्योगका निर्माता, निर्देशक र कलाकारहरूको बाक्लो उपस्थिति देखिन्थ्यो। नयाँ अनुहार खोज्नेहरूका लागि उमेश मायालु भरोसाको नाम थिए। तर समयको प्रवाहसँगै नेपाली चलचित्र उद्योगले नयाँ मोड लियो, नयाँ पुस्ता आयो र पुराना योगदानहरू बिस्तारै ओझेल पर्दै गए।

खरानीभित्रको आगो बनेर नेपाली चलचित्र क्षेत्रमा दर्जनौं कलाकार जन्माएका उमेश मायालु आज स्वयं भने गुमनामजस्तै बनेका छन्। विडम्बना के छ भने, उनले अभिनय सिकाएका धेरै कलाकारहरू स्थापित भए, तर उनी स्वयं भने चर्चाको केन्द्रभन्दा टाढा रहिरहे।

आज न त उद्योगले उनको योगदानको पर्याप्त चर्चा गर्छ, न त उनका धेरै शिष्यहरूले सार्वजनिक रूपमा उनलाई सम्झने गरेका छन्। तर नेपाली चलचित्र उद्योगको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय पल्टाउने हो भने उमेश मायालुको नाम अवश्य भेटिन्छ—किनभने उनले कलाकार मात्र होइन, कलाकारिता नै निर्माण गरेका थिए।

सायद यही कारणले उनलाई "कलाकारका गुरु" भन्दा पनि "गुमनाम गुरु" भन्नु बढी उपयुक्त हुन्छ। उनले रोपेका बिरुवाहरू आज वृक्ष बनेका छन्, तर ती बिरुवाहरू रोप्ने माली भने शान्त, सरल र चर्चाबाहिरको जीवन बिताइरहेका छन्।

खरानीभित्रको आगो बनेर नेपाली चलचित्र उद्योगमा दर्जनौं कलाकार जन्माएका उमेश मायालु आज आगोभित्रको खरानीझैँ शान्त र गुमनाम जीवन बिताइरहेका छन्। तर उनले निर्माण गरेको कलाकारहरूको पुस्ताले नेपाली चलचित्र उद्योगमा छोडेको छाप भने अझै जीवित छ। त्यसैले नेपाली चलचित्र इतिहासमा उमेश मायालुको नाम केवल कलाकारका रूपमा होइन, प्रतिभा निर्माण गर्ने एक समर्पित गुरुका रूपमा सदैव स्मरणीय रहनेछ।