सुदूरपश्चिमको सांस्कृतिक पहिचान बोकेका एक अथक अभियन्ता
नेपाली लोकसंगीतको विशाल फाँटमा देउडा गीतलाई राष्ट्रिय स्तरसम्म पुर्याउने अग्रणी व्यक्तित्वमध्ये नन्दकृष्ण जोशीको नाम सम्मानका साथ लिइन्छ। सुदूरपश्चिमको मौलिक लोकसंस्कृति, भाषा र परम्परालाई जीवनभर बोकेर हिँडेका जोशी केवल गायक मात्र होइनन्, देउडा संस्कृतिका एक समर्पित अभियन्ता, सङ्कलक, शिक्षक तथा सांस्कृतिक चिन्तक पनि हुन्।
बझाङ जिल्लाको तलकोट गाउँमा जन्मिएका नन्दकृष्ण जोशीका पिता जगदीश जोशी र माता गंगादेवी जोशी हुन्। उनको सांगीतिक जीवनको पहिलो प्रेरणा आफ्नै आमा बनिन्। गंगादेवीले गाउँघरमा गाइने मांगल गीतहरू गाउने गर्थिन् र बालक नन्दकृष्ण ती गीतहरू ध्यानपूर्वक सुन्दै आफैँ पनि गुनगुनाउने गर्थे।
"मेरो संगीतको पहिलो गुरु मेरी आमा नै हुनुहुन्थ्यो," उनी बारम्बार सम्झिने गर्छन्।
गाउँबाट राजधानीसम्मको शैक्षिक यात्रा
एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि उच्च शिक्षाको खोजीमा उनी काठमाडौं पुगे। सुरुमा न्यायाधीश बन्ने सपना बोकेर राजधानी आएका जोशीले अग्रजहरूको सल्लाहमा संस्कृत शिक्षातर्फ आफ्नो यात्रा मोडे। उनले वाल्मीकि क्याम्पसमा अध्ययन गर्दै संस्कृत छात्रावासमा बसाइँ गरे।
वाल्मीकि क्याम्पसबाट शास्त्री र आचार्य उत्तीर्ण गरेका जोशीले पछि राजनीतिशास्त्रमा स्नातकोत्तर समेत पूरा गरे। उनी आफ्नो शैक्षिक यात्रामा संस्कृत छात्रावासको योगदानलाई जीवनभर सम्झिरहने बताउँछन्।
रेडियो नेपालको ढोका ढकढक्याउँदै
सानैदेखि रेडियोबाट बज्ने गीत सुनेर आफू पनि एक दिन गायक बन्ने सपना देखेका जोशीका लागि त्यो यात्रा सहज थिएन। गाउँबाट आएका एक सोझा युवालाई रेडियो नेपालको प्रक्रिया बुझ्न र अवसर प्राप्त गर्न वर्षौं संघर्ष गर्नुपर्यो।
उनले रेडियो नेपाल धाउने क्रममा धेरै कलाकार, कर्मचारी र संगीतकर्मीहरूलाई भेटे। त्यही क्रममा वरिष्ठ साहित्यकार तथा गीतकार राममणि रिसालसँगको भेट उनको जीवनको महत्वपूर्ण मोड बन्यो।
एक अवसरमा रिसालले नन्दकृष्ण जोशी र लोकबहादुर क्षेत्रीलाई गीत सुनाउन लगाए। लोकबहादुरले दर्जनभन्दा बढी लोकगीत सुनाए भने जोशीले लगातार २५ वटा देउडा गीत प्रस्तुत गरे। यही प्रतिभाबाट प्रभावित भएर उनलाई राष्ट्रिय प्रसारणमा अवसर प्राप्त भयो।
वि.सं. २०३९ सालमा भ्वाइस टेस्ट उत्तीर्ण गरेपछि उनले रेडियो नेपालबाट नियमित रूपमा गीत गाउन थाले।
धर्मराज थापाको भविष्यवाणी
२०४० सालतिर पहिलोपटक गीत रेकर्डिङका क्रममा उनको भेट जनकवि केशरी धर्मराज थापासँग भयो। जोशीको स्वर सुनेपछि धर्मराज थापाले भनेका शब्द उनी आज पनि सम्झन्छन्—
"तिमी सुदूरपश्चिमका जनकवि केशरी बन्नेछौ। स्वर भनेको सम्पत्ति हो, यसलाई जोगाएर राख।"
यो हौसलाले उनको सांगीतिक यात्रामा थप ऊर्जा थप्यो।
देउडालाई राष्ट्रिय मञ्चसम्म पुर्याउने अभियान
आज देउडा गीत देशभर परिचित छ। तर यसको पछाडि नन्दकृष्ण जोशीजस्ता व्यक्तिहरूको दशकौँ लामो संघर्ष लुकेको छ।
जब उनले काठमाडौंमा देउडा गीत गाउन थाले, धेरैलाई यसको भाषा र लय अपरिचित लाग्थ्यो। कार्यक्रम आयोजकहरू समेत देउडा गीत राख्न हिच्किचाउँथे। तर उनले निरन्तरता छाडेनन्।
पद्मकन्या क्याम्पसमा आयोजित अन्तर क्याम्पस गीत–संगीत प्रतियोगितामा उनले देउडा गीत गाएर दोस्रो स्थान हासिल गरेका थिए। सुरुमा उनलाई जिस्क्याउने विद्यार्थीहरू गीत सुनेपछि मन्त्रमुग्ध बनेका थिए। यही घटना उनको सांगीतिक आत्मविश्वास बढाउने महत्वपूर्ण क्षण बन्यो।
गाउँ–गाउँ पुगेर लोकगीत सङ्कलन
नन्दकृष्ण जोशी केवल गायक मात्र होइनन्, लोकसंस्कृतिका खोजकर्ता पनि हुन्। उनले सुदूरपश्चिम र कर्णालीका दुर्गम गाउँहरू पुगेर सयौँ देउडा गीत सङ्कलन गरेका छन्।
वि.सं. २०४७ सालतिर देउडा गीतका क्यासेटहरू आफैँ बोकेर धनगढी, महेन्द्रनगर, जुम्ला, डोल्पा, बाजुरा, अछाम लगायतका जिल्लाहरूमा पुर्याउने गर्थे। त्यस समयमा आधुनिक सञ्चार र वितरण प्रणाली नहुँदा कलाकार आफैँ बजार व्यवस्थापनमा खटिनुपर्थ्यो।
उनका करिब दुई दर्जनभन्दा बढी देउडा गीतका क्यासेट तथा एल्बम सार्वजनिक भएका छन्।
मालिका म्युजिक सेन्टरको स्थापना
देउडा संगीतलाई संस्थागत रूप दिन उनले वि.सं. २०५२ सालतिर "मालिका म्युजिक सेन्टर" स्थापना गरे। केही वर्षसम्म राम्रो सञ्चालन भए पनि राजनीतिक अस्थिरता र कमजोर बजार व्यवस्थापनका कारण संस्था बन्द गर्नुपर्यो।
यद्यपि उनले सांगीतिक अभियान कहिल्यै रोकेनन्। शिक्षण पेशासँगै संगीत र संस्कृति संरक्षणको कार्यलाई निरन्तरता दिए।
जेलभित्र पनि देउडाकै साथ
नन्दकृष्ण जोशीको जीवन केवल संगीतमा सीमित छैन। उनी लोकतान्त्रिक आन्दोलनसँग पनि जोडिएका थिए।
वि.सं. २०४२ सालको सत्याग्रहका क्रममा उनी ११ महिना नख्खु कारागारमा बसे। जेलभित्र पनि उनले देउडा गीत गाउन र साथीहरूलाई सिकाउन छाडेनन्। त्यही समयमा उनले स्नातकोत्तर अध्ययन पनि पूरा गरे।
२०४६ सालको जनआन्दोलनमा पक्राउ परेर हनुमानढोका हिरासतमा रहँदा समेत उनले सहयात्रीहरूलाई देउडा सिकाउने काम जारी राखे।
बीपी कोइरालासँगको अविस्मरणीय भेट
नन्दकृष्ण जोशी आफ्नो जीवनको एक महत्वपूर्ण क्षणका रूपमा बीपी कोइरालासँगको भेटलाई सम्झन्छन्।
वि.सं. २०३५ सालतिर मित्रपार्कस्थित निवासमा पुगेका जोशीले बीपीसँग फोटो खिच्ने इच्छा व्यक्त गरेका थिए। त्यसबेला बीपीले उनलाई दिएको सन्देश आज पनि उनको जीवनदर्शन बनेको छ।
"मलाई महान् नसम्झ। संस्कृतिको धारलाई महान् सम्झ। तिमीले आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान कहिल्यै नछोड।"
यो प्रेरणाले उनलाई जीवनभर देउडा संस्कृतिप्रति प्रतिबद्ध बनाइराख्यो।
पुरस्कार र सम्मान
लोकसंगीत क्षेत्रमा पुर्याएको योगदानका लागि नन्दकृष्ण जोशीले अनेक सम्मान प्राप्त गरेका छन्।
उनले रेडियो नेपालबाट विशिष्ट श्रेणीका लोकगायकको मान्यता प्राप्त गरेका छन्। साथै रेडियो नेपाल लोकगीत सम्मेलन प्रथम पुरस्कार, राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार, जनकवि केशरी धर्मराज थापा पुरस्कार, भूपालमान सिंह प्रज्ञा पुरस्कार लगायतका सम्मानबाट विभूषित भएका छन्।
उनी सुदूरपश्चिम साहित्यिक समाजद्वारा प्रदान गरिएको "देउडा सम्राट" उपाधिबाट पनि सम्मानित भएका छन्।
देउडा नै उनको गायत्री मन्त्र
नन्दकृष्ण जोशीका लागि देउडा केवल गीत होइन, जीवन दर्शन हो।
उनी भन्छन्, "देउडा संस्कृति मेरा लागि गायत्री मन्त्र हो। म वेदका ऋचा कम पढूँला, तर देउडामै रमाउन चाहन्छु।"
उनको विश्वास छ कि लोकसंस्कृति कुनै क्षेत्र विशेषको सम्पत्ति होइन, राष्ट्रिय सम्पदा हो। त्यसैले उनले जीवनभर सुदूरपश्चिमको सांस्कृतिक विरासतलाई देशका कुनाकाप्चासम्म पुर्याउने अभियान चलाइरहे।
विरासत
नन्दकृष्ण जोशीले देउडा गीतलाई गाउँको चौतारोबाट राष्ट्रिय मञ्चसम्म पुर्याउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। आर्थिक दृष्टिले अत्यधिक सफल नभए पनि उनले नेपाली लोकसंस्कृतिमा अमूल्य योगदान दिएका छन्।
आज पनि देउडा गीतको चर्चा हुँदा नन्दकृष्ण जोशीको नाम अग्रपङ्क्तिमा आउँछ। उनी स्वयंलाई "देउडा गीतको अग्रज र संस्कृतिकर्मी" भनेर चिनिनु नै आफ्नो सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि मान्छन्।
उनको जीवनले प्रमाणित गरेको छ—साँचो कलाकार सम्पत्तिले होइन, संस्कृतिप्रतिको समर्पणले महान् बन्छ।