किरण रसाइली अब हामीमाझ रहेनन्। तर उनी छोडेर गएको कलासंसार—सङ्गीत, चित्रकला, वास्तुकला, फोटोग्राफी, नाटक, साहित्य—आज पनि सिक्किमको पहाडहरूमा गुञ्जिरहेछ। 79 वर्षको उमेरमा उनको निधनले सिक्किममा एक गहिरो शून्यता छाएको छ। कलाकारिता जगत स्तब्ध छ, किनकि किरण रसाइली केवल एक कलाकार थिएनन्—उनी आफैंमा एक संस्थान थिए।
सन् 1947 को 24 मार्चमा कलकत्तामा जन्मिएका किरण रसाइली पिता चन्द्रमान रसाइली र माता मङ्गला देवीका तेह्र सन्तानमध्ये ज्येष्ठ थिए। विद्यार्थी जीवनदेखि नै उनी कलाप्रति असाधारण आकर्षित थिए। ससाना नानीहरूलाई भेला गरेर गाउन, बजाउन सिकाउने, घरमै एकाङ्की नाटकहरू खेलाउने—उनको बाल्यकाल नै कलाको प्रयोगशाला थियो।
सन् 1953 मा गान्तोकमा आयोजित पुलिसको वार्षिक समारोहमा पहिलो कक्षाका विद्यार्थी किरण रसाइलीले बेन्जो बजाएर पहिलो सार्वजनिक प्रस्तुति दिए। त्यो क्षणले सिक्किमले एक भविष्यको कलाकार पहिचान गर्यो।
पहिलो धुन र सिक्किमको पहिचान (1964)
सिक्किमले किरण रसाइलीलाई स्वरकारको रूपमा चिन्न थालेको वर्ष सन् 1964 हो। तत्कालीन वेस्ट पोइन्ट स्कूलका शिक्षक जयवीर सुब्बाको शब्दमा आधारित देशभक्ति गीत—‘सिक्किम धरा हरा भरा, शिर कञ्चनजङ्गा…’—लाई उनले धुनबद्ध गरे। त्यो धुन पाङलाब्सोल समारोहमा गुञ्जियो, र सिक्किमले एक नयाँ संगीतकारलाई स्वीकार गर्यो।
हारमोनियम, बेन्जो, माउथ-ओर्गेन, भायलिन—किरण रसाइलीका हातमा सबै वाद्यहरू बोल्थे। उनी बहु-वाद्यवादनमा दक्ष थिए, र यही बहुआयामिकता उनको पहिचान बन्यो।
एकोर्डियनको आगमन : छोग्यालको उपहार (1961–62)
सन् 1961–62 तिर छोग्यालले लण्डनबाट आयातित पियानो-एकोर्डियन किरण रसाइलीलाई उपहार दिए। त्यो एकोर्डियन केवल वाद्य थिएन—उनी र सिक्किमको संगीतबीचको एक गहिरो नाता थियो। आजसम्म उनले सम्हालेर राखेको त्यो वाद्य अब मौन छ, तर त्यसले गुञ्जाएका धुनहरू सिक्किमको सांस्कृतिक स्मृतिमा जीवित छन्।
छोग्यालको जन्मदिन, फुटबल उद्घाटन, स्वतन्त्रता दिवस, गणतन्त्र दिवस—नेपाली, भुटिया, लेप्चा नाचहरू—अधिकांश राष्ट्रिय कार्यक्रमहरू किरण रसाइलीको निर्देशनमा सम्पन्न हुन्थे। उनी सिक्किमको सांगीतिक समारोहहरूको मेरुदण्ड थिए।
डेन्जोङ म्युजिकल सोसाइटी : संस्थागत संगीत आन्दोलन (1965)
सन् 1965 मा किरण रसाइलीको पहलमा ‘डेन्जोङ एमेच्योर म्युजिकल क्लब’ गठन भयो, जसलाई पछि ‘डेन्जोङ म्युजिकल सोसाइटी’ नाम दिइयो। ग्याल्मो होप कुकको संरक्षणमा बनेको यो समूह सिक्किमको आधुनिक संगीतको पहिलो संस्थागत प्रयास थियो। किरण रसाइली यस समूहका आत्मा थिए—संगीतकार, निर्देशक, प्रशिक्षक, संयोजक।
पिता–छोरोबीचको संगीत द्वन्द्व : परम्परा बनाम आधुनिकता (1960s)
किरण रसाइलीको पाश्चात्य संगीतप्रतिको आकर्षण तीव्र थियो। बिटल्स, आधुनिक धुन, गिटार, बोङ्गो—उनी पश्चिमी संगीतको स्वतन्त्रता र प्रयोगशीलतामा मोहित थिए। तर उनका पिता चन्द्रमान रसाइली हिन्दुस्तानी शास्त्रीय संगीतका कठोर अनुयायी थिए। घरमा पिता ‘पद घुँघुर बाँधी मीरा नाची रे’ गाउँथे, छोरो ‘काफल पाक्यो’ बजाउँथे। यही संगीतभिन्नताले घरमा एक प्रकारको कलात्मक तनाव जन्मायो—तर यही द्वन्द्वले किरण रसाइलीलाई बहुआयामिक कलाकार बनायो।
फोटोग्राफी र दृश्यकला : अर्को संसारको निर्माण (1960s–70s)
किरण रसाइलीले फोटोग्राफी पनि पिता चन्द्रमानबाटै सिके। घरमै स्टुडियो खोलेर ब्ल्याक–एन्ड–ह्वाइट फोटो तयार गर्थे। डीसीएम कम्पनीले क्यालेन्डरका लागि उनका फोटोहरू प्रयोग गर्यो, जुन जापानमा छापियो। गान्तोकमा उनले स्थापना गरेको ‘अकादेमी अफ फाइन आर्ट्स’ बाट धेरै बालबालिकाले कला र संगीतमा मार्गदर्शन पाए।
उनको चित्रकला प्रतिभा ‘मुनाल’ पत्रिकाको आवरणमा झल्किन्छ—जहाँ उनले विशेष ब्लकको माध्यमबाट मुनालको चित्र कोरेका थिए।
वास्तुकारितातर्फको मोड (1966–1974)
सन् 1966 मा मेट्रिक पास गरेपछि छोग्याल पी टी नामग्यालले उनलाई फ्रान्समा वित्त अध्ययन गर्न पठाउन चाहेका थिए। तर किरण रसाइलीको मन विदेशमा होइन—सिक्किमको माटोमा थियो। उनले जलपाइगुडीमा इन्जिनियरिङ अध्ययन गर्ने निर्णय लिए।
सन् 1974 मा लोकनिर्माण विभागमा सहायक अभियन्ताको रूपमा सरकारी सेवामा प्रवेश गरेपछि उनले सिक्किमको भौतिक संरचनालाई नयाँ रूप दिन थाले।
सिक्किमको संरचनात्मक इतिहास : किरण रसाइलीका हातबाट बनेका भवनहरू (1975–1990s)
गान्तोक सचिवालय परिसर, सिनाल्चु टुरिस्ट लज, एमएलए होस्टेल, सम्मान भवन, आशिर्वाद भवन, टीएनए स्कूल विस्तार, नाम्ची इन्डोर स्टेडियम, नामदुङ अडिटोरियम, चिन्तन भवन, मनन केन्द्र, पुलिस मुख्यालय, एसबीआइ भवन, डन बस्को मलबाँसे, सेन्ट जोसेफ मार्ताम, सेन्ट थोमस चर्च, सरस्वती मन्दिर तादोङ, माचुङ गुम्बा, सत्य साई सेवा केन्द्र दरमदीन, ठाकुरबाड़ी गान्तोक, तादोङ कलेज स्टेडियम, लोयोला कलेज नाम्ची—यी सबै संरचनाहरूका वास्तुकार किरण रसाइली नै हुन्।
उनको वास्तुशैलीमा पारम्परिक र आधुनिक दुवै कलाको सन्तुलन देखिन्छ। सिक्किममात्र होइन, दार्जिलिङ, कालेबुङ, नेपाल—उनको कलाको छाप धेरै भूभागमा फैलिएको छ।
अन्तिम वर्षहरू र अमर विरासत (1990s–2024)
किरण रसाइलीले आफ्नो जीवनका अन्तिम वर्षहरूमा पनि कला, संगीत, वास्तुकारिता र फोटोग्राफीलाई निरन्तरता दिए। उनी सिक्किमको सांस्कृतिक स्मृतिमा स्थायी रूपमा अंकित भइसकेका थिए।
उनको निधनले सिक्किमले आफ्नो एक अमूल्य निधि गुमायो। तर उनले छोडेर गएको धुन, चित्र, संरचना, स्मृति—यी सबै सिक्किमको सांस्कृतिक इतिहासमा सदैव जीवित रहनेछन्।